Friday, November 24, 2017

अब त सोचौं ।

फेरी चुनाब आएको छ फेरी थरीथरीका विकासे नारा बोकेर नेताहरु हाम्रा गाउँ बस्तीमा पसेका छन् । फेरी नयाँ पूराना प्रतिबद्धताका ठेलीहरु बोकेर नेताहरु जनताको आँखामा छारो हाल्न आतुर छन् । देशलाई सिंगापुर र स्विट्जरल्यान्ड बनाउने सपना बाँड्न फेरी नेताहरु तम्तयार छन् । उनीहरूले अबको पाँचै बर्षमा देशलाई धनी बनाउने सपना बाँड्नेछन् । निमेषभरमै देशको मुहार फेर्ने कुरा गर्नेछन् । देशैभरी बिकासको मूल फुटाउने आश्वासन बाँड्ने छन् । उनीहरूले यस्तै गफ लडाउने छन् । हामी सुन्नेछौँ । मख्ख पर्नेछौं । र शायद, भोट पनि गर्नेछौं ।

आज देशमा प्रजातन्त्र आएको ३० वर्ष पुग्नै आँटेको छ । यो देश बनाउनको लागि पर्याप्त समय हो । तीसौं वर्षदेखि हामीले हाम्रा नेता देखेकै छौं । उनीहरुको कार्यक्षमता पनि देखेकै छौँ । सबैले अवसर पनि पाएकै छन् । तीसौं वर्षसम्म पटक पटक सत्तामा पुग्दा समेत परिवर्तनको संकेत समेत नदिएका उनीहरूसँग देशको कायापलट गर्ने त्यस्तो के अचुक फर्मुला छ ? एकपटक सोधौं ।

बिगत २५ वर्षको देशको बिकासको गति चिप्लेकीराको जस्तो छ । यही समयमा समान अवस्थाका देशहरु बिश्वकै सबल अर्थव्यवस्थाको रुपमा दरिएका छन् । हामी फगत त्यी देशलाई नौजवान युवाहरु निर्यात गर्ने कारखाना बनेका छौँ । देशमा पूर्वाधारको विकास सुस्त र  उद्यमशीलता शुन्य छ । भोक, रोग, गरिबी, बेरोजगारीको चपेटामा परेका छौं । भ्रस्टाचारमा जकडिएका छौँ । कुशासनको शिकार भएका छौँ । समग्रमा दुखै दुख पाएका छौँ । हण्डरै हण्डर खाएका छौँ । तैपनि देशलाई यो दुरावस्थामा पुर्याउनेहरुलाई हामीले पटक पटक भोट गरेका छौँ । एकपटक त सोचौं ।

हाम्रा नेताहरुले बर्षौंदेखि लोकतन्त्रको नाममा भोट माग्ने गरेका छन् । परिवर्तनको नाममा भोट माग्ने गरेका छन् । उनीहरू लोकतन्त्र र परिवर्तनको रटान लगाएर थाक्दैनन् । तर यो देशमा लोकतन्त्र र परिवर्तनलाई व्यवहारिक रुपमा आत्मसात गर्न नसक्ने कोही छन् भने - त्यो उनीहरू नै हुन् । उनीहरुलाई लोकतन्त्र आफैले ल्याएको भन्ने भ्रम परेको छ । तर लोकतन्त्र त जनचाहाना र जनताको शक्तिको उपज हो । उनीहरुमा लोकतन्त्र आफ्नै सेवा सुविधाको लागि आएको भन्ने अल्पज्ञान छ । तर लोकतन्त्र त जनताको हित र सम्वृद्धिको लागि आएको हो । ‘हामीले ल्याएको लोकतन्त्रमा हामीले नै हालीमुहाली गर्न पाउनुपर्छ’ भन्ने तुच्छ मानसिकता बोकेर बसेका छन् उनीहरू । यस्ता मानसिकता भएका नेताले के लोकतन्त्रको बास्तविक अर्थ बुझेका होलान ? केही समयअघि एक नेताले ‘ मैले यति जनालाई जागिर लगाइदिएँ । यति जनाको भनसुन गरें, सरुवा मिलाएँ, त्यसैले म नै योग्य छु’ भनेर भोट मागेको सुनियो । यस्ता मानसिकता भएका नेताबाट देशको सम्वृद्धि सम्भव होला त ? एकपटक सोचौं ।

हाम्रा नेताहरुले कहिल्यै आफु नियम कानुनको अधीनमा रहेर चल्छु भन्न सकेनन् । देशलाई बिधि र पद्धतिमा चलाउन सकेनन् । इमान्दारिता र सदाचारिताको पालना गर्छु भनेनन् । भ्रस्टाचार, घुसखोरी र कमिसनखोरी गर्दिन र गर्न दिन्न भन्न सकेनन् । भनसुन, नातावाद कृपावाद, धनबाद र डनबादसँग नाता तोड्न सकेनन् । नेतामा यति मात्र गुण हुने हो भने देश बन्न केही समय लाग्ने थिएन । तर अपसोच - राजनीतिलाई कमाइखाने भाँडो बनाएका बेशरम हरुलाई उल्टै पेन्सन पो चाहिएको छ । नियत खराब भएका यी नेताहरुलाई फेरी पनि भोट दिने ? एकपटक त सोचौं ।

एकपटक हाम्रा राजनीतिक दलका घोषणापत्रहरु हेरौं । त्यी कुनै मनगढन्ते किस्सा भन्दा कम छैनन् । हावा र हचुवा, नाजुक र कच्चा योजनाहरुका पुलिन्दा हुन् त्यी प्रतिबद्दताहरु । देशमा चमत्कार गर्ने ठुल्ठुला कुरा गरेका छन् । स्मार्ट र स्याटेलाइट सिटीका गड्डी हाँकेका छन् । रेल, मोनोरेल, मेट्रोरेल, र स्काईरेलका कुरा जोतेका छन् । काठमाडौंदेखि सगरमाथासम्म केवलकार हाल्ने कुरा खोकेका छन् । समुन्द्रमा पानीजहाज चलाउने गफ ठोकेका छन् । के साँच्चै त्यी हाम्रा आवश्यकता हुन त ? एकपटक सोचौं ।

हाम्रो आवश्यकता त सेवक सरकार हो । चुस्त, दुरुस्त, जनमुखी प्रशासन हो । नियमकानुनको समयानुकुल परिमार्जन र प्रभावकारी कार्यान्वयन हो । सबैद्वारा बिधि र पद्धतिको परिपालाना हो । जनताका आधारभूत आवश्यकताको परिपूर्ति हो । शिक्षा, स्वास्थ्य सेवाको गुणस्तरियता अभिबृद्धि गरी सबैको पहुंच स्थापित गर्नु हो ।  कृषिको ब्याबसयीकरण र विविधिकरण हो । स्वदेशी कच्चापदार्थ उपयोग गर्ने उद्योगको स्थापना र विकास हो । जलबिद्युतको उत्पादन र निर्यात हो ।  देशभर पक्की सडकसंजालको विकास हो । घोषित राष्ट्रिय गौरबका आयोजनाहरु यथासक्य छिटो सम्पन्न गर्नु हो । फोहोरमैला, विपद तथा प्रकोपको उचित व्यवस्थापन हो । पर्यटनको प्रवर्धन र विकास हो । श्रमको सम्मान र उद्यमशीलताको प्रवर्द्धन गर्नु हो  । यी सबको माध्यमबाट रोजगारी सिर्जना गरी युवाशक्तिको विदेश पलायन रोक्नु हो ।

यो देशको समस्या समाधानका उपायहरु सारै सरल छन् । तर पुरातनवादी पार्टीहरुले यसलाई जटिल बनाईदिएका छन् । साँच्चै भन्ने हो भने यो देशको विकासमा कोही बाधक छन् भने त्यी यी पुरातनपन्थी पार्टीहरु हुन् । यिनीहरुले विकासित गरेको भ्रष्ट पद्दति देशको सम्वृद्दिमा सबैभन्दा ठुलो तगारो हो । जसले आज समाजका हरेक तह र तप्कामा जरो गाडेर बसेको छ  । यिनीहरुलाई हटाउने बित्तिकै विकासका ढोकाहरु आफ से आफ खुल्नेछन् । अब त सोचौं ।

बिस्तारै यो देशमा एउटा कुरा भने प्रस्ट हुँदै गएको छ – यो देशको विकास अब पूराना पार्टीहरुबाट सम्भव छैन । अनैतिक पद्दतिको जगमा उभिएका, भ्रष्टाचारले मक्किएका र कमिसनखोरीले चर्किएका त्यी पार्टीहरु अब टालेर सम्भव छैन, रेट्रोफिटिंग गरेर फाइदा पनि छैन । त्यी पार्टीहरुलाई बिस्थापित गर्ने बेला आइसकेको छ । सुसंस्कृत राजनीतिको सुरुवात गर्ने बेला आइसकेको छ । अब बिकल्प कुर्दै बस्ने होइन, आफै बिकल्प बन्ने बेला आइसकेको छ । असल नियत भएका नेताहरूलाई खोज्नेबेला आइसकेको छ । पद्दति, पारदर्शिता, इमान्दारी र उत्कृष्टतालाई अबलम्बन गर्ने पार्टी रोज्नेबेला आइसकेको छ । यो देशलाई हाम्रै जीवनकालमा  परिवर्तन गर्नुछ । हाम्रै जीवनकालमा सम्बृद्ध बनाउनु छ । हाम्रै जीवनकालमा उद्यमशील नेपाली समाजको निर्माण गर्नुछ । बिदेशिएका सन्तानको बाटो हेरेर टोलाइरहने, लोलाइरहने आँखाहरुमा मुस्कान ल्याउनु छ । नेपाललाई सिंगापुर र स्विट्जरल्यान्ड होइन, नेपाललाई नेपाल बनाउनु छ । त्यसैले भोट हाल्नुअघि एकपटक - सोचौं ।


Friday, October 27, 2017

म विदेश जान्न ।

केही वर्ष पहिले विदेश, त्यसमा पनि अमेरिका जाने खुबै हुटहुटि थियो ममा नेपालमा बस्यो भने त जीवननै सकिन्छ कि भनेझैं लाग्थ्यो डिभी पनि ४-५ पटक भरेको छु तर बिगत ५ वर्ष यता मेरो जीवनमा धेरै ठुलो परिवर्तन आएको छ  आज नेपालीहरुको लागि  डिभी, पि आर, ग्रीन कार्ड, विदेश भन्ने  शब्द त ‘पेट वर्ड’ जस्तै भैसकेको छ  म चाहिं यी शब्दहरु देखि दिनहुँ ‘एलर्जीक’ हुँदै गैरहेको छु विदेशमा बस्ने त म कल्पना पनि गर्न सक्दिन  यही निर्णयमा पुगेको छु  – म विदेश  जान्न तर विदेशमा कहिल्यै टेक्ने छैन भन्ने मेरो प्रतिज्ञा कदापि होइन बिदेशमा बस्ने, बिदेशीको लागि काम गर्ने वा त्यहीं जीवन बिताउने कुरामा मेरो रुची छैन भन्ने मात्र मेरो आशय हो 

अहिले म ३१ बर्षको भए नेपालीको औषत आयुको लगभग आधा उमेर टेक्न लागें जीवनको एकदमै उर्जाशील, उत्पादनशील दशकमा दौडिरहेको छु म   यस्तो उर्जाशील उमेर बिदेशमा बिताएर जीवनको उत्तरार्द्धमा ‘रिटायर्ड लाइफ’ बिताउन नेपाल फर्कने पक्षमा म छैन  पिआर, ग्रीनकार्ड बोकेर स्थायी रुपमा विदेश बस्ने कल्पना त मैले कहिले पनि गरिन बितेको दशक त देशको अस्थिर राजनीति र संक्रमणकालको छायाँमा जीवन जगतका कुराहरु सिक्दै, बुझ्दै र अनुभव बटुल्दै बित्यो कम्तीमा यो दशक आफुले सिकेका कुराको व्यवहारिक उपयोग गर्न चाहान्छु म

संसारका सबैभन्दा सम्पन्न केही मुलुकहरुमा पुगेको छु त्यहाँको विकास देखेको छु, पद्दति बुझेको छु र सिकेको पनि छु त्यी देशहरुबाट हामीले नक्कल गर्नुपर्ने कुराहरु पनि धेरै छन् । तर सुनको लंकालाई आफ्नो मानेर अपनाउन कसरी पो सकिन्छ र ? मलाई त मेरै हिमाल पहाड र तराई प्यारा छन् मलाई त यहीँका उकाली ओराली भन्ज्यांग चौतारीहरुमा टहलिने रहर छ  यहींका गाउँ वस्तीहरुमा पुग्ने उत्कण्ठा छ  यहींको कला, संस्कृति, रहनसहनमा  समाहित हुने मन छ  बस ! त्यी पाखा र पहरा, गोरेटा, गल्लि र फाँटहरुमा बिकास पनि घोलिदिन पाए कति निखार आउथ्यो होला तिनको रमणीयतामा ?

देश अति कम बिकसित हुनुको अभिषाप त हामी बेहोरिरहेका नै छौं गैर जिम्मेवार राजनैतिक नेतृत्वबाट हामी प्रताडित पनि छौं  रोग भोक गरिबी र बेरोजगारीले  कैयौ नेपालीलाई विदेशिन बाध्य पारिरहेकै छ  तर यसको अर्को पाटो पनि छ  ‘अमेरिकामा त ट्वाइलेटनै सोहोर्न पनि तयार छु’ भन्ने मनोविज्ञान हाम्रो समाजमा झाँगिदै गैरहेको छ तर देशमा हामीलाई आफ्नै गोठको भकारो सोहोर्न पनि लाज लाग्छ  डोको-नाम्लो, कुटो-कोदालो, मेलापात नै गर्नुपर्यो भने त हामो इज्जत नै जान्छ कि भनेझै गर्छौ १२ कक्षाको प्रमाणपत्र या त विदेश जाने वा डिभी भर्ने न्यूनतम योग्यता मात्र बनेको छ समाजले एस एल सीको प्रमाणपत्र पाएपछि कृषि कर्म नै गर्न नहुने भन्ने खालको आडम्बर भिराइदिएको छ उद्योग धन्दाको बिकास भएको छैन पूर्वाधारको विकास सुस्त छ  र हामी निर्विकल्प बिदेशिएका छौँ

गाउँ गाउँमा हामी कांग्रेस र कम्युनिष्टमा बिभाजित छौं  केन्द्रिय नेतृत्व बरु सँगै ‘डिनर पार्टी गर्छ’ तर गाउँमा दाजुभाईको पानी बाराबार छ । यहाँ कर्मचारी, शिक्षक, विद्यार्थी, मजदुर, किसान सबै राजनीतिक पार्टीको झन्डा बोकेर दौडन्छन्  बिपक्षीले जतिनै राम्रो काम गरेपनि त्यसको सराहना गर्नसक्ने ठुलो चित्त हामीसंग छैन बरु कुनै उपलब्धीबिनाको चियापान, बधाई तथा शुभकामना ज्ञापन जस्ता कार्यक्रम गरेर हामी गौरवान्वित हुन्छौँ  त्यस्ता कार्यक्रम ‘भब्य र सभ्य’ रुपमा आयोजना गर्ने भन्दै वैठक र समिक्षामा समय र पैसाको फजुल खर्च गर्छौँ  बिपक्षीको खुट्टा तान्नै पर्ने, पेल्नै पर्ने हाम्रो मानसिकता छ समाज सकारात्मक छैन कुनै पनि कुराको सुरुवात नकारात्मकता बाट हुन्छ यहाँ विकास र सम्बृदीको कुरा हुन्न यहाँ लुट्ने र कमाउने कुरा हुन्छ  यहाँ सिक्ने र सिकाउने कुरा हुन्न यहाँ भत्काउने र बिगार्ने कुरा हुन्छ यहाँ असल संस्कार र पद्धतिको कुरा हुन्न यहाँ दलाली र कमिशनको कुरा हुन्छ  यहाँ ज्ञान-विज्ञान र नैतिकताको कुरा हुन्न यहाँ पहुँच र भनसुनको कुरा हुन्छ यहाँ शिक्षा र योग्यताको कुरा हुन्न यहाँ नाताबाद र कृपाबादको कुरा हुन्छ यहाँ कसले कस्ता काम गर्यो भन्ने कुरा हुन्न यहाँ कसले कति कमायो भन्ने कुरा हुन्छ । हामी 'सहिलाई सहि र गलतलाई गलत' भन्ने साहस गर्न सक्दैनौ । हाम्रो लागि 'आफु र आफ्नो' सहि र 'अरु र अर्काको' गलत हुन्छ । हाम्रो साक्षरता मात्र बढेको छ, शिक्षामा बढोत्तरी भएको छैन । 

हामीलाई थाहा छ यो देशको राजनीतिक नेतृत्वले हामीलाई दिनुसम्म दुख दिएको छ । परनिर्भर  बनाएको छ । रोग, भोक, गरिबी, बेरोजगारी, महंगी, भ्रस्टाचार कमिसनखोरी र कालाबजारीको दलदलमा डुबाएको छ । आसेपासेलाइ पोसेर सामाजिक न्याय, समानता र समावेशीकरणको भद्दा मजाक उडाएको छ । लोकतन्त्रलाई लुटतन्त्रमा रुपान्तरण गरेको छ । गणतन्त्र जोकतन्त्र भएको छ । बिदेशीसामु आफ्नै देशको चिरहरण गरिएको छ । कहिल्यै पराधीन नभएको हाम्रो देशको इतिहासमा कालो पोतिएको छ । यो देशको दुर्दशा हामी देखिरहेका छौ, टुलुटुलु हेरिरहेका छौं । सामाजिक संजालका भित्ताहरुमा हामी बर्षैभरी यस्तै राग अलाप्छौ । तर जब त्यही नेता आउछ, हामी कहिले १०० त कहिले ५०० किलोको माला बोकेर उसैको चाप्लुसी गर्न प्रतिस्पर्धा गर्छौ । जब जब चुनाब आउँछ, 'गधी पे दिल आया तो परी क्या चिज हे' भनेजस्तो गरी हामी आँखा चिम्लेर तिनै नेतालाई घरिघरि भोट हाल्छौ ।

यो सबै दुर्गतिको जिम्मेवार को हो ?

यो सबै दुर्गतिको जिम्मेवार अरु कोही नभएर म हुँ । तपाई हो  । हामी हौँ  अझ कुनै आवश्यकताबिना, बाध्यताबिना, रहरै रहरले विदेशिने हामी नेपाली यो गन्जागोल र भद्रगोलको सबैभन्दा ठुलो दोषी हौँ । अनैतिक, अयोग्य र असक्षमहरुलाई आफ्नो देशको बागडोर सुम्पेर हामी कुन संसार जित्न दौडेका छौं ? विद्यावारिधि सम्म गरेका हामीहरु कहिल्यै पढेर पास नभएका, ढुंगामुढा र हड्ताल गरेर अरुलाई पढ्न समेत नदिएर बनेका नेताहरुको कार्यकर्ता बनेर किन कुदेका छौ ? ज्वरो जाँच्न जाकार्ता जाने नेताबाट हामीले कस्तो विकास र सम्वृद्धिको अपेक्षा गरेका छौं ? कसैले देश बनाईदेला र बुढेसकालमा गएर 'रिटायर्ड लाइफ' बिताउँला भन्ने कुन स्वप्न संसारमा हामी भुलेका छौ ? बेथितिको यो जडलाई उखेलेर फाल्न हामीले कुन साइत पर्खेर बसेका छौं ?

म विदेश जान्न ।

म विदेश जान्न किनभने देशको यो दुर्दसा टुलुटुलु हेरेर बस्ने तागत म संग छैन । म विदेश जान्न किनभने यो देशका समस्याहरुसँग भागेर होइन म जुधेर बाँच्न चाहान्छु । म विदेश जान्न किनभने मेरो समाजको सानो भन्दा सानो घेरोमा म स-सानो योगदान दिन चाहान्छु । म विदेश जान्न किनभने मेरो समाजमा 'सहिलाई सहि र गलतलाई गलत' भन्ने संस्कारको म बिकास गर्न चाहान्छु । म विदेश जान्न किनभने मेरो समाजमा म इमान्दारिता र नैतिकताको प्रयोग गर्न चाहन्छु । म विदेश जान्न किनभने मेरो समाजमा म सकारात्मक सोचको बिजारोपण गर्न चाहन्छु । म विदेश जान्न किनभने मेरो समाजमा म उद्यमशीलताको प्रवर्द्धन गर्न चाहान्छु  । म विदेश जान्न किनभने मेरो समाजमा म प्रत्येक किसिमका श्रमको सम्मान भएको हेर्न चाहान्छु । म विदेश जान्न किनभने म मेरो समाजमा सुसंस्कृत राजनीतिको सुरुवात भएको हेर्न चाहान्छु । लाखौं मानिस भोक र रोगले मर्ने यो देशमा मेरो पनि त्यही नियति हुन सक्छ । जीविका चलाउनकै लागि पनि अनेक अड्चन आउन सक्छन् । चुनौती मलाई स्वीकार्य छ । तर एकपटक कोशिस गरेरै बाँच्ने हो । ‘छेरेर हैन हेरेरै’ मर्ने हो ।

त्यसैले म विदेश जान्न । 

म त भन्छु कोही पनि नेपाली विदेश जानु हुन्न । विदेश गएका सम्पूर्ण नेपालीहरु घर फर्कनुपर्छ बिदेशमा सिकेका सीपको उपयोग गर्ने उपयुक्त अवसर यही हो । सबै मिलेर दिनानुदिन विकृत बन्दै गैरहेको हाम्रो समाजलाई बदल्नुपर्दछ । न्याय, प्रशासन, शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, उद्योग, ब्यापार लगायतका प्रत्येक क्षेत्रमा सकारात्मक र निर्णायक धक्का दिनुपर्दछ । प्रत्येक किसिमका श्रमको सम्मान र उद्यमशीलताको प्रवर्द्धन गर्नुपर्दछ । र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा- देशमा सुसंस्कृत राजनीतिको सुरुवात गर्नुपर्दछ । अब बिकल्प कुर्दै बस्ने होइन, आफै पनि बिकल्प बन्न सक्नुपर्दछ । यो देश हाम्रो लागि अरु कसैले बदलिदिनेवाला छैन । यो देशलाई हामी आफैले बदल्नुपर्ने छ । परिवर्तन चाहाने सबैले जिम्मेवारीबोध गर्नुपर्दछ । इमान्दारितालाई अंगाल्नुपर्दछ । प्रतिबद्द हुनुपर्दछ । आ-आफ्नो गाउँ टोलबाटै स-सानो सुरुवात गर्न सकिन्छ । काम गर्दा  एक्लै पर्न पनि सकिन्छ । बाटो असहज र अप्ठेरो छ तर असंभव भने छैन । प्रतिबद्द नागरिकहरुको सानो समुहले नै संसार बदल्छ- यही यथार्थ हो । आजसम्म यसरी नै बदलिएको छ संसार ।

यो लेख केहि सम्पादन सहित http://www.pahilopost.com/blgs/view/-63.html मा समेत पढ्न सकिन्छ । 

Friday, June 6, 2014

दामन.....द म्युजिकल जर्नी (२)



म त भुइँमै सुत्दिन्छु..........!

Simple living, high drinking……….!!

दुइजना साथीहरु बिहान-बिहानै उठेर हल्ला मच्चाइरहेका थिए . एउटा रमाइलो साँझ, एउटा रमाइलो रात-भर्खरै गुज्रेको थियो . तर त्यसको ‘ह्यांगओभर’ अझै उत्रेको थिएन . शायद, त्यी पलका प्रत्येक पदचापहरु स्मरणमा दुर-दुर सम्म गुन्जीरहनेछन् . बिस्तारै सबैजना ब्युँझे, दामनबाट सुर्योदय हेर्ने उत्कण्ठाले . तर धुम्म आकाशले हाम्रो मनसुबा पुरा हुन पाएन . हामी गफमा मस्त भै’रहयौं . साथीहरु फेसबुकमा व्यस्त भैरहे . लालमान दाई काठमाडौँबाट ‘चाबी’ मगाउने भगीरथ प्रयेत्नामा लागिरहे . केही साथीहरु घुम्न पनि निस्किहाले . नित्यकर्म सकेर हामी पनि हतार-हतार होटलबाट निस्क्यौं . 


म त जिल खाएँ .
 
काठमाडौँको धुलो र धुवाँमा दिनहुँ पौंठेजोरी खेल्दै उबड खुबड सडकमा मिति गुज्रीसकेका सार्वजनिक यातायातका साधनमा निस्सासिंदै कस्टकर यात्रा गर्ने मेरो दिनहुँको बानी . दामनको चिल्लो सडक देखेर म त जिल खाएँ . ठाउँ-ठाउँमा सडकको छेउ-छाउमा बनाईएका माइलस्टोनहरु . चिटिक्क पारेर पोतिएका रंगहरु . गाडीको कोकोहोलो यहाँ थिएन . टुक्रुक्क बाटोमै बसेर ‘तपस्या’ पो गरूँझैं लाग्ने शीतल, शान्त यहाँको पर्यावरण थियो . कुनै दिन म जर्मनीको यस्तै एउटा गाउँमा पुगेको थिएँ - जहाँ यतिकै सुन्दर सडक थियो . फरक यत्ति थियो – सडक छाडेर जर्मनीको जस्तो बैभव यहाँ थिएन .


हामी दामन रिसोर्टको ‘भ्यू टावर’ पुग्यौं - मकवानपुर जिल्ला र यसको सेरोफेरोलाई एकै नजरमा आँखाभरी कैद गर्न सकिने टावर . मलाई त यस्तो लाग्यो - नेपालका प्रत्येक डाँडा-काँडा सबै ‘भ्यू टावर’ हुन् . हाम्रो देशैभरी यस्ता अनगिन्ती ‘एफिल टावर’हरु छरिएर बसेका छन् . बस्- तिनलाई देख्ने आँखाको जरुरत छ . तिनलाई परख्नु जरुरी छ . दामनले जस्तै, नगरकोट वा ककनीले जस्तै तिनले पर्यटक आकर्षण गर्नु जरुरी छ .


हाम्रो पैदल यात्रा जारी रह्यो . त्यहाँबाट हामी पर्वतीय वनस्पति उद्यान पुग्यौं – हाम्रै डाँडा-पाखामा फुल्ने सुन्दर फूलहरु तथा बनस्पतिहरुको बगैंचा . पर्वतीय बनस्पतिको नर्सरी हेर्दै हामी अघि बढ्यौं . बगैंचा र नर्सरी भन्दा पनि तिनलाई जसरी व्यवस्थितरुपमा ‘मेन्टेन’ गरिएको थियो, त्यसले मलाई आकर्षित गरिरहेको थियो . हामीले चाहयौं भने के नहुने रहेछ र ? हाम्रै गाउँ-घरका बाँझा गरा-सूर्का, कान्ला, पाखा र पखेराहरु सुन्दर नर्सरी वा उद्यानमा परिवर्तित हुन सक्ने रहेछन् .


 
गाडी नभएकोले केही टाढाको ‘सिम भन्ज्याङ’ पुग्ने हाम्रो सपनामा लगभग तुषारापात भै’सकेको थियो . हामी हिंडीनै रहेका थियौं . हाम्रो अर्को गन्तव्य थियो – ‘ऋषेश्वोर महादेव’ मन्दिर . तर फोटो खिच्ने ध्याउन्नमा लाग्दा केही साथी अघि बढी सकेका थिए . हामी पछि छुटीसकेका थियौं . हामी मन्दिर पुग्न हिंडीरहयौं . घुमाउरो लामो बाटो छल्न जंगलको बीचबाट हामीले ‘शर्ट-कट’ प्रयोग गरिरहयौं . बाटो लामो थियो तर पट्यारलाग्दो थिएन . प्रकृतिको सुरम्यताले थकान भुलाइरहेको थियो . व्यवस्थित हरियो बनले लोभ्याईरहेको थियो . नजिकै कतै खोल्सा-खाल्सीहरु सुसाइरहे . गुराँसको लागि प्रख्यात दामनले आफ्नो धर्म छाडेन – गुराँसका बुट्यानहरु, ढकमक्क फुलेका गुराँसका मनमोहक फूलहरु पनि फाट्टफुट्ट देखिईनै रहे . बिस्तारै हिउँले खाएका अनौठा रुप-रंगका रुखहरु देखा परे . मन्दिरको नामो-निशान कतै देखिएन . हामी धेरै हिंडीसकेका थियौं . थकाई लाग्दै गयो . भोक-प्यास बढ्दै गयो . हामी धेरै माथि उक्लिसकेका थियौं . बिस्तारै मानब-  बस्ती देखा पर्दै गयो .
 
पर एउटा साइनबोर्ड देखा पर्यो – सिम भन्ज्याङ  (२३८८ मिटर)

‘परिश्रमको फल मिठो हुन्छ’ भनेको साँच्चै हो रहेछ . सिम भन्ज्याङ पुग्दा यस्तै अनुभूति भै’रह्यो खुब मज्जा आयो . स्थानीय दुध-चिया, सेल-तरकारीले हाम्रो थकान भुलायो . शायद यति मिठो खाजा जीवनमा कहिल्यै खाइएको थिएन . अझ मेरो मस्तिस्कमा त दामनको विकासले खुबै प्रभाब पारीरह्यो . हुन त त्रिभुवन राजपथले पनि यहाँको विकासमा उलेख्य भूमिका खेलेको हुँदो हो . यधपि त्यी कार्यहरु अनुकरणीय लागे . यहाँको प्रहरी सेवा पनि प्रसंसनिय लाग्यो . ठाउँ-ठाउँमा प्रहरीका ‘टोल-फ्री’ सम्पर्क नम्बर टाँसिएका थिए . दामन ‘खुल्ला दिशा–मुक्त’ गाबिस पनि रहेछ . हुन त खुल्ला दिशा मुक्त हुनु मात्र कुनै नौलो कुरो होइन . एउटा पनि सार्वजनिक शौचालय नभएको मेरो गाउँ पनि ‘खुल्ला दिशा–मुक्त’ गाबिस नै हो . तर दामनको कथा बेग्लै छ . यहाँ सार्वजनिक शौचालयहरु पनि रहेछन् . त्यो पनि नाम मात्रको शौचालय होइन – एकदमै अत्याधुनिक र सफा . १३ वर्ष लामो काठमाडौँ बसाईमा मैले कहिल्यै कतै यस्तो सार्वजनिक शौचालय देखिन !

हामी मन्दिर काटेर धेरै अघि बढेका रहेछौं भन्ने कुरा छर्लंग भैसकेको थियो . साथीहरु सँग सम्पर्क गरेर हामी मन्दिरतिरै फर्क्यौं . ओरालो झर्न खासै गारो भएन . ‘ऋषेश्वोर महादेव’को गेटनेर आइपुगेपछि थाहा भयो – हामीलाई त्यो घुम्तीलाई नै ‘शर्ट कट’ मारेर अघि लम्केका रहेछौं . अब हामी मन्दिर दर्शन गर्न सिंढी ओर्लन थाल्यौं . केहीबेरमा सिंढी फेरी उकालो लाग्यो . अनि फेरी ओरालो . फेरी उकालो . नागबेली चालमा पूर्णतया ढलान गरिएको सिंढीयुक्त बाटोले मन्दिर ‘आयो कि’ ‘आयो कि’ भन्ने भ्रम छरीरह्यो . बाटैभरी टाँगीएका ध्वजा-पताकाले अलौकिक आनन्द दिईरहे . बाटोको एउटा तिर-तिरे धारोमा प्यास मेटाउँदै हामी अघि बढ्यौं . बाटो सफा गरिरहेका केटाकेटीहरुले हामीसँग पैसा मागे . काम गरेर पैसा माग्ने कुरा मलाई खुब घत लाग्यो . सन्तोष सरले बाटो सफा गरिरहे फर्कंदा दिने बाचा गर्नुभयो . मन्दिर पुगेर फर्कंदा तिनीहरुले झन्डै ३०० मिटर जति बाटो सफा गरेका थिए . हामीलाई हाम्रो बाचा पुरा गर्न करै लाग्यो . बिशेषत: एउटा साधारण मन्दिर पुग्न जुन सिर्जनात्मकताका साथ बाटो बनाई पर्यटन आकर्षण गरिएको थियो – त्यो सार्है अचम्भित पार्ने खालको थियो .
 
मन्दिरबाट फर्कंदा गेटमा साथीहरु गाडी लिएर कुरिरहेका थिए . कस्तो संयोग ! काठमाडौँबाट चाबी आइपुगेछ . उधुम गर्मीलाई खर्भुजाले शान्त पर्यो . हिजो रातिदेखिको ‘साउण्ड सिस्टम’मा नाच्ने रहर बल्ल पुरा भयो . सबै छम-छमी नाचे .
 
काम पाईएन डिग्री पास गरेर 
भैसी पाले गाउँ तिरै झरेर 
चिन्ता छैन केहि 
मलाई अमेरिका यही मलाई जापान पनि यही मलाई बेलायत नि यही !


त्यहाँबाट हामी पुनः ‘सिम भन्ज्यांग’ पुग्यौं – त्यहाँ जहाँबाट त्रिभुवन राजपथ फनफानी घुम्दै अब ओरालो झर्दथ्यो . पहाडका पत्रै-पत्र यहाँबाट बहुतै अदभुत देखिए . सिम भन्ज्यांगको रमणीय चौरमा उफ्रंदै, नाच्दै हामीले फोटो खिचायौं . 


अनि हामी होटल फर्क्यौं . खाना खायौं . १२ बज्न लागेको थियो . र नयाँ योजना बन्यो – कुलेखानी (इन्द्र सरोबर) जाने .
 
दामन छाड्दा एउटा लामो समय गुजारेको, चिर-परिचित ठाउँ छोड्दाको जस्तो अनुभूति भै’रह्यो . घुम्नको लागि, बुझ्नको लागि र सिक्नको लागि एकपटक सबैले पुग्नै पर्ने ठाउँ हो दामन . दामनलाई पछाडी छाड्दै हाम्रो गाडी ओरालो झर्दै गयो . तर साथीहरुको उत्साहमा कमी थिएन . गीत गाउन हामीलाई कसले रोक्ने? लोक संगीतको मेहफिल फेरी जम्यो :-

आउन बस छेवैमा, कदमको छायाँमा !
मौरी घुम्यो रसैमा, म भुलें माया-जालैमा !!

पालुंगबाट कुलेखानीको बाटो तताएपछि गाउँ-बस्ती, साना सहर र बजार छिचोल्दै हाम्रो गाडी अघि बढ्यो . गाउँले परिवेशको सु-स्पस्ट चित्र हाम्रो अगाडी देखा परिरह्यो, बिलाइरह्यो . आमाहरु, दिदीहरु, बहिनीहरु हाम्रा अघि घाँस बोकेर, दाउरा-बोकेर, कुटो र कोदालो समातेर झुल्कीरहे, हराइरहे . हाम्रो समुहले गाइरह्यो:-  

आफ्नै पौरख खान्छन्,
आफ्नै सीपमा बाँच्छन्,
दुख कस्ट सहेर सृस्टी यिनले थाम्छन्,
असल महान व्यक्तिहरु यिनैले जन्माउँछन्,
ज्ञान-बिबेक बुद्दिहरु यिनैले सिकाउँछन्,
तर पनि अँधेरोमा जीवन बिताउँछन्,
आमा दिदी-बहिनी हो,
कति बस्छौ दाशी भै, सुखको संधै प्यासी बनेर !

हाम्रो टोलीको जनवादी गीतहरु प्रतिको मोह पनि बुझीनसक्नुको थियो . खेत-बारीमा काम गर्ने किसान तथा मजदूरहरु देख्दा उनीहरुले दिल खोलेर गाए :- 
     
सिमली छायाँमा बसी, भरिया लामो सास फेरेको !
उमेर भैसक्यो असी, झन् ठुला दुखले घेरेको !!

तर कच्ची बाटोमा यात्रा भने सहज थिएन . बस्- त्यी लोक संगीतनै थिए जसले हाम्रो यात्रामा त्राण थपेका थिए:-

बारीको डिलमा ओखरबोट,
ओखरबोटमा चील बस्यो,
भन्नै नहुने माया, तिमीसित सार्है नै दिल बस्यो !

जाल-जालैमा
मैं माछी मारुंला, फेवा तालैमा !

बिस्तारै आइपुग्यो इन्द्र-सरोवर- नेपालको सबैभन्दा ठुलो मानब-निर्मित जलासय . इन्द्र-सरोवरको स्वच्छ कन्चन पानीमा हामीले आँखाभरी डुबुल्की मार्यौं . भीमकाय उक्त जलासयको दर्शननै हाम्रो यात्राको चरमोत्कर्ष थियो .

इन्द्र सरोबरबाट फर्कंदै गर्दा बाटोभरी देखिएका भीर तथा पहराहरुले नेपाली आर्थिक सामाजिक परिवेशको सु-स्पष्ट चित्र पस्किरहे . यात्राको दौरान म भावनामा बगिरहें . बाटोभरी मैले सोचिरहें – मैले यीनै भीर-पहराहरुसँग मीत लाउनु छ . मैले यीनै पाखा-पखेराहरुसँग प्रिती गाँस्नु छ . मलाई यो देशका प्रत्येक कुना काप्चा र कन्दराहरुमा पुग्नु छ . मेरो यात्रा अझै सकिएको छैन . मेरो यात्रा त भर्खर सुरु मात्र भएको छ .